Opony rolnicze, opony do ciągników

Traktorki wykonują wiele zadań – mogą pełnić rolę kosiarki, spychacza, odśnieżarki, pracować w sadzie, czy ciągnąć niewielką przyczepę. Do każdej z tych prac muszą mieć opony, uwzględniające rodzaj pracy, nawierzchni, po jakiej będą się poruszały, oraz obciążenia, jakiemu będą poddawane. Jest to bardzo ważne, ponieważ opony są jednym z kluczowych elementów pojazdu, zapewniającym mu bezpieczeństwo i wygodę użytkowania. Przy wyborze opon należy kierować się nie tylko zaleceniami producenta, dotyczącymi np. rozmiaru, ale też warunkami, w jakich będą użytkowane. Podstawowe informacje na temat opony, m.in. rozmiar, typ, liczbę płócien, producenci umieszczają na jej boku.

Najważniejszy jest rozmiar, czyli szerokość opony, jej profil i średnica felgi. Rozmiar opon do traktorków jest oznaczany w dwojaki sposób – systemem dwucyfrowym bądź trzycyfrowym. Pierwszy rodzaj zapisu, np. 4.00-10, oznacza, że szerokość opony to 4 cale, a średnica obręczy 10 cali, drugi, np. 13x5.00-6, informuje, że opona ma średnicę 13 cali, 5 cali szerokości, a szerokość obręczy wynosi 6 cali. Na boku opony znajduje się też informacja o liczbie warstw osnowy, co jest ważne z punktu widzenia eksploatacji i terenu, na jakim będzie pracowała. Do wyboru są opony z oznaczeniem A/2 ply oraz B/4 ply; ta druga ma więcej warstw osnowy i jest bardziej wytrzymała. Takimi cechami charakteryzują się opony o budowie diagonalnej, które z definicji mają solidniejszą budowę, dzięki czemu trudniej ulegają przebiciom i przetarciom, trudniej je też uszkodzić przy najechaniu np. na kamień czy wystający korzeń.

Ważny jest również dobór odpowiedniego bieżnika. Do traktorków oferuje się trzy rodzaje opon – do użytku mieszanego, terenowe i prążkowane. Koła, w których obwodowe rzędy klocków mają kształt jodełek, są przyczepne na śliskiej nawierzchni i nie niszczą jej podczas pracy, np. trawy. Opony terenowe też mają bieżnik zapewniający pojazdowi stabilność i przyczepność na śliskich, grząskich i nierównych podłożach – ma on kształt jodełek, duże bloki i głębokie rowki. Taki bieżnik sprawdza się, kiedy traktorek jest wykorzystywany np. do holowania albo do prac gruntowych. Opony prążkowane, przeznaczone na niezbyt wymagające tereny, mają obwodowe rowki i proste płaskie lub lekko ząbkowane żebra, dzięki temu nie ślizgają się na boki. Na płaskie, równe nawierzchnie wystarczający będzie płytszy bieżnik. Odpowiednio dobrane opony zapewniają maszynom zwrotność i łatwość manewrowania, a jednocześnie dobrą przyczepność do nawierzchni. Ważne podczas użytkowania są również indeksy nośności oraz prędkości, które powinny być dopasowane do masy traktorka i prędkości, z jaką będzie się poruszał. Producenci oferują szeroki wybór opon, w każdym segmencie cenowym, a cena to również jedno z ważniejszych kryteriów wyboru ogumienia. Najdroższe są opony premium, jednak za swoją wysoką cenę oferują najnowsze rozwiązania techniczne. Najlepszym stosunkiem ceny do jakości charakteryzują się opony klasy średniej, bo zapewniają dobre właściwości trakcyjne i bezpieczeństwo za przystępną cenę. Najtańsze, często nieznanych i nierenomowanych marek, są opony budżetowe, ustępujące jakością oponom premium i medium.

Opona w traktorku może zostać uszkodzona w różnych sytuacjach, np. w trakcie pracy na trudnym, wyboistym terenie, może też ulec zwykłemu zużyciu eksploatacyjnemu. Wymiana opony nie jest trudna, nie trzeba koniecznie korzystać z usług serwisu, przy odrobinie wprawy można to zrobić samodzielnie w domu. Zanim jednak przystąpimy do działania, musimy wiedzieć, jaką oponę założyć. Najważniejszą sprawą jest dobranie właściwego rozmiaru. Przede wszystkim należy kierować się zaleceniami producenta i wybrać oponę w rozmiarze rekomendowanym przez niego. Rozmiar opony można też sprawdzić na jej boku, gdzie są umieszczone informacje na jej temat. Ważne jest dobranie opony pod kątem wykonywanych zadań i nawierzchni, na jakiej będzie pracowała. Żeby wymienić oponę, trzeba mieć odpowiednie narzędzia i postępować podobnie, jak przy zmianie koła w innych pojazdach. Na początek unieruchamiamy traktorek i zabezpieczamy go na podłożu, na którym stoi, żeby był stabilny i nie przesuwał się, potem unosimy go podnośnikiem samochodowym. Najpierw należy wyjąć zawleczkę, a po ściągnięciu koła odciąć wentyl. Przed zmianą dętki trzeba dokładnie sprawdzić, najlepiej gołą dłonią, czy w oponę nie wbił się żaden ostry przedmiot, jeśli coś wyczujemy – usunąć go. Dętkę umieszcza się w oponie wsuwając wentyl w otwór felgi i wpychając dętkę palcami albo zdejmując część opony z felgi i umieszczając w niej dętkę. Trzeba uważać, żeby dętka się nie skręciła, musi być rozłożona równomiernie. Podczas zakładania dętkę i wewnętrzną cześć felgi warto spryskać smarem, a samą dętkę zakładać bez narzędzi, bo nie ma wtedy ryzyka jej uszkodzenia. Na koniec ustawiamy wentyl i pompujemy koło, uważając, żeby zaworek się nie przesunął. Jeśli ciśnienie w oponie nie zmniejsza się i jesteśmy pewni, że nie ma żadnej nieszczelności, można założyć koło i umieścić zawleczkę, a potem opuścić traktorek podnośnikiem na podłoże.

Najlepsze są takie opony, które są odpowiednio dobrane do wielkości ciągnika i wykonywanej przez niego pracy − to jest podstawowe kryterium wyboru ogumienia. Podstawową decyzją jest wybór między oponami diagonalnymi oraz radialnymi, ponieważ obydwa rodzaje mają różne cechy i są przeznaczone do innych zastosowań. Diagonalne sprawdzą się przede wszystkim w zadaniach specjalnych, czyli podczas jazdy w bardzo trudnym, wymagającym terenie, przy pracach budowlanych, na terenach leśnych itp. Taką wymagającą eksploatację opon diagonalnych umożliwia ich budowa − mają one bardzo mocną konstrukcję, są odporne na uszkodzenia mechaniczne, bardzo wytrzymałe i dobrze tłumią drgania podczas jazdy. Drugi rodzaj opon to opony radialne, które są mniej odporne na uszkodzenia, mają za to wiele innych zalet. Boki opony radialnej są bardziej elastyczne, co sprawia, że ma ona lepszą trakcję, większą powierzchnią przylega do powierzchni i jest bardziej przyczepna. Te cechy konstrukcji opony radialnej umożliwiają jej pracę przy niższym ciśnieniu, dzięki czemu w mniejszym stopniu niszczy glebę, poza tym zapewnia ona większy komfort pracy, lepsze tłumienie drgań podczas jazdy po nierównej nawierzchni, a także wpływa na ograniczenie zużycia paliwa. Do dużych ciągników najlepsze będą opony niskoprofilowe − są wytrzymałe, dobrze tłumią drgania, co bardzo podnosi komfort pracy, np. podczas transportu towaru na utwardzonej drodze, i świetnie radzą sobie na nierównych nawierzchniach. Opony wysokoprofilowe sprawdzają się natomiast w małych i średnich ciągnikach, które są przeznaczone do wykonywania wielu zadań. Te opony mają budowę dostosowaną do upraw międzyrzędzi, są wąskie i wysokie, dzięki temu umożliwiają precyzyjne manewry, są też stabilne i przyczepne. Ogumienie wysokoprofilowe pozwala też na bardzo duże zmniejszenie ciśnienia roboczego, dzięki czemu opona ma większą powierzchnię kontaktu z glebą i nacisk ciągnika na podłoże jest mniejszy.

To charakter wykonywanej przez ciągnik pracy decyduje o tym, w jakie opony należy go wyposażyć. Ciągnik wykorzystywany w polu powinien mieć opony radialne, które mają elastyczne boczne ściany. Wykazują one wiele zalet przydatnych podczas prac polowych − przede wszystkim dużą powierzchnię styku czoła z nawierzchnią oraz możliwość pracy z obniżonym ciśnieniem, co pozwala ograniczyć ich nacisk na glebę i jej ugniatanie, a zwiększyć siłę uciągu ciągnika. Wąskie, wysokie opony radialne również najlepiej się sprawdzają w pracach wykonywanych przy uprawach międzyrzędowych i przy ochronie roślin. Dzięki swojej konstrukcji (są wąskie i wysokie) ciągnik może łatwo i bez szkód poruszać się po ścieżkach z uprawami, nie niszcząc ich i zachowując jednocześnie dużą stabilność. Ponieważ opory toczenia opon radialnych są mniejsze, sprawdzają się także w czasie szybszej jazdy i zapewniają komfort podczas pracy. Od opon używanych w polu bardzo różnią się te, które stosuje się do pracy w lesie. Las to trudny i wymagający teren, na którym opony będą narażone na uszkodzenia mechaniczne, dlatego powinny być solidne i wytrzymałe, muszą też mieć odpowiednią budowę. W tym przypadku najlepiej sprawdzają się opony diagonalne. Ich boczne ściany są sztywne, dzięki temu charakteryzują się one większą trwałością i odpornością na zniszczenia, świetnie sprawdzają się na nierównościach, nadają się też do pracy na grząskim podłożu. W ciągnikach, które są wykorzystywane do transportu, najlepiej sprawdzają się opony, które mają największą powierzchnię styczności czoła bieżnika z nawierzchnią drogi. Ta cecha umożliwia uzyskanie największego przełożenia mocy ciągnika na jego uciąg, co z kolei przekłada się na niższe zużycie paliwa.

To, czy wybierzemy opony diagonalne, czy radialne, zależy od tego, do jakich prac i na jakim podłożu jest przeznaczony ciągnik. Obydwa rodzaje opon różnią się od siebie budową − diagonalna ma włókna kordu, które krzyżują się ze sobą pod kątem 20-40 stopni, jej struktura jest mało elastyczna i dużo sztywniejsza niż opony radialnej, opona radialna ma natomiast włókna kordu tworzącego osnowę ułożone prostopadle do kierunku jazdy, ona sama jest bardziej miękka, a jej boki się uginają. Jeśli ciągnik ma wykonywać zadania w trudnym terenie, w którym ogumienie jest narażone na zniszczenie, właściwe będą opony diagonalne, które charakteryzują się bardzo dużą wytrzymałością na uszkodzenia mechaniczne. Odporność tych opon jest możliwa dzięki ich solidnej budowie, w której wykorzystuje się bardzo mocne materiały. Ten rodzaj opon świetnie sprawdza się w zastosowaniach przemysłowych, ale również przy pracy w lasach, czy jako ogumienie przyczepy. Jako zaletę opon diagonalnych można też uznać ich niższą cenę niż opon radialnych. Trzeba sobie jednak zdawać sprawę, że opony diagonalne trzeba wykorzystywać zgodnie z ich przeznaczeniem, nie pozwalają one też na przykład na osiąganie wysokiej prędkości. Opony radialne są częściej używane niż diagonalne i są lepiej przystosowane do eksploatacji w nowoczesnych ciągnikach wykorzystywanych do pracy w polu. Chociaż ich konstrukcja jest o wiele mniej trwała niż opon diagonalnych i łatwiej ulegają uszkodzeniom, mają wiele zalet − ich boki są elastyczne, opona ma lepszą trakcję, większą powierzchnią przylega do powierzchni, co z kolei przekłada się na lepszą wydajność pracy, większy komfort pracy, lepsze tłumienie drgań podczas jazdy po nierównej nawierzchni, mniejsze niszczenie gleby oraz niższe zużycie paliwa, co może niwelować ich wyższą cenę zakupu niż opon diagonalnych.

Ciągniki, które wykonują różne specjalistyczne prace, wymagają również specjalistycznego ogumienia. Musi ono spełniać określone wymagania, ale przede wszystkim powinno być trwałe i wytrzymałe. Jakie opony będą najlepsze, trudno jednoznacznie wskazać, bo przede wszystkim trzeba określić potrzeby i wymagania, jakie muszą one spełniać, wyboru nie ułatwia też duży asortyment ogumienia o zupełnie różnych konstrukcjach. Jeśli zdecydujemy się na zakup opon niepasujących do wymaganych kryteriów, nie tylko nie będzie ono spełniało swojego zadania, ale też nie zapewni przyczepności do podłoża, będzie się w nie zapadało, nie utrzyma ciągnika na torze jazdy i nie zapewni mu odpowiedniej stabilności. Do ciągnika z turem najlepsze są opony diagonalne, ponieważ ze względu na swoją konstrukcję są odpowiednio sztywne, mają bardzo wytrzymałe ścianki boczne i są odporne na uszkodzenia oraz bardzo dobrze tłumią nierówności, co jest istotne podczas transportu ładunków. Okazują się też bardzo wytrzymałe, co pozwala na ich długą eksploatację. Przy wyborze opon trzeba również koniecznie zwrócić uwagę na bieżnik, bo powinien on być dopasowany do wykonywanego zadania. Do prac na miękkim i grząskim podłożu najlepszy będzie bieżnik o grubych i mocno wyeksponowanych klockach, dzięki którym opona będzie mogła wygryźć się w podłoże. Niektóre modele opon są przygotowane do pracy przy niskim ciśnieniu (nawet 0,8 bara), kiedy jest konieczność spuszczenia powietrza, dzięki czemu nie gniotą gleby. Dobre będą też opony nieco szersze niż standardowe, co nie tylko sprawi, że nie będą ugniatać ziemi, ale też zapewnią pojazdowi dobrą przyczepność. Na koniec − przy zakupie opon nie warto oszczędzać i kupić najtańsze, bardziej opłacalne będzie kupienie takich, które dają dobry stosunek ceny do wartości, pozwolą na intensywne użytkowanie i długą eksploatację.

Ciągniki wykorzystywane do pracy przy uprawach międzyrzędowych muszą być wyposażone w specjalne opony, takie, które pozwolą na wykonywanie wszystkich niezbędnych czynności, ale nie będą niszczyć roślin i upraw podczas ich pielęgnacji. Muszą to być wąskie i wysokie opony radialne, które zapewniają jak najlepszą stabilność, a jednocześnie pozwalają ciągnikowi na łatwe i bezproblemowe poruszanie się między rzędami czy na ścieżkach uprawowych. W takie opony wyposaża się ciągniki i maszyny wykorzystywane podczas prac polowych do siewu, oprysków i innych czynności wykonywanych na ścieżkach technologicznych, wąskie opony są również polecane sadownikom, bo im węższe opony, tym węższe mogą być ścieżki, a tym samym mniejsza powierzchnia jest wyłączana spod upraw. Wąskie, wysokie opony radialne sprawdzają się we wszystkich rodzajach prac, w których może dojść do strat, jeśli zostanie zastosowany sprzęt wyposażony w szerokie opony. Opony do międzyrzędzi pozwalają na zminimalizowanie szkód podczas prac polowych i na mniejsze ugniatanie gleby, mogą też pracować pod niskim ciśnieniem. Odpowiednio dobrane koła międzyrzędowe zapewniają odpowiedni uciąg, nośność opon i wytrzymałość felg.

Zrozumienie oznaczeń na oponach rolniczych sprawia trudność, ponieważ najczęściej są one inne od tych powszechnie znanych, które są umieszczane na oponach do aut osobowych. Różne opony rolnicze, w zależności od ich przeznaczenia, mogą mieć różne oznaczenia, co utrudnia orientację w ich rozmiarach i wybranie odpowiedniego. Różnie na przykład opisuje się rolnicze opony radialne i diagonalne. Na oponach diagonalnych przeznaczonych na przednią oś są oznaczenia informujące o szerokości opony i średnicy obręczy, np. zapis 12-22 to opona o szerokości 12 cali przeznaczona do obręczy o średnicy 22 cali, oznaczenie 10.50/80-18 to również zapis rozmiaru opony diagonalnej, o czym informuje myślnik. Całe oznaczenie należy czytać w następujący sposób: 10.50 to szerokość opony w calach, 80 to jej profil, myślnik, jak już napisaliśmy, oznacza budowę diagonalną, a 18 − obręcz o średnicy 18 cali. Natomiast litera "R" w zapisie rozmiaru opony, wstawiona w miejsce myślnika, informuje, że ma ona budowę radialną, więc symbol 10.50/80R18 będzie oznaczał to samo, co wyżej, tyle że będzie dotyczył opony radialnej. Są również producenci opon rolniczych, którzy stosują podobne oznaczenia jak producenci opon osobowych, co znacznie uławia odczytanie i zrozumienie symboli oraz wybór właściwego rozmiaru opony. Rozmiar 460/70R26 oznacza, że szerokość opony wynosi 460 mm, jej profil to 70% z szerokości, a obręcz ma średnicę 26 cali. Inne ważne dla użytkownika oznaczenia umieszczone na oponie to data produkcji (tak jak na oponie osobowej), ukryta pod czterema cyframi, z których dwie pierwsze to miesiąc, a dwie ostatnie rok produkcji (np. 0622 informuje, że wyprodukowano ją w czerwcu 2022 roku). Na oponie umieszcza się też strzałkę wskazującą kierunek toczenia się, co jest ważne przy jej montażu, symbole informujące o dopuszczalnej nośności, czyli obciążeniu, i prędkości, jaką można osiągać na danej oponie. Symbol TT oznacza, że opona jest dętkowa, a TL, że bezdętkowa. To informacje ważne dla bezpieczeństwa jazdy i przewożonego ładunku. Opony rolnicze noszą również oznaczenie, wyrażane za pomocą litery, informujące o klasie opony i jej przeznaczeniu, np. L to ładowarki, E wozidła, G równiarki.

Przy wyborze dętki należy uwzględnić kilka zmiennych − jej rozmiar, dopasowanie do opony, a także rodzaj materiału, z jakiego została wykonana. Materiały, jakich używa się do wyrobu dętek, to kauczuk syntetyczny i naturalny, droższa jest dętka wykonana z kauczuku naturalnego. Ważną rolę odgrywają również cechy dętki, które mają znaczenie w eksploatacji, m.in. twardość i wytrzymałość, które przekładają się na jej długość eksploatacji, co ma odbicie w cenie. Dętka o wyższych parametrach będzie droższa, ale wyższą cenę zrekompensuje dłuższą żywotnością.

A jak dobrać właściwy rozmiar? Najłatwiejszy sposób to sprawdzenie, jaki rozmiar miała dętka wcześniej zamontowana, i nową wybrać w takim samym rozmiarze, bo to uchroni przed popełnieniem błędu. Warto też sprawdzić, czy rozmiar dętki odpowiedni do danej opony nie jest umieszczony na oponie, bo często tak właśnie jest, a to również bardzo ułatwia wybór nowej. Poza rozmiarem samej dętki trzeba uwzględnić jeszcze jeden, bardzo ważny element, czyli wentyl − musi on być taki sam jak we wcześniej zamontowanej dętce, poza tym przy doborze dętki trzeba uwzględnić rozmiar samej opony oraz obręczy. Dętka charakteryzuje się elastycznością, dlatego ma pewien zakres tolerancji zastosowania, dzięki czemu jej dopasowanie do opony jest łatwiejsze, na przykład do opony w rozmiarze 16.9/14-28 będzie odpowiednia zarówno dętka o wymiarach 16.9x28, jak i 16x28. Inną zmienną, którą trzeba uwzględnić, jest wielkość felgi. Jeśli felga jest mniejsza, mniejsza jest też sama opona i mniejsza może być dętka.

Żeby właściwie dobrać zamienniki opon rolniczych, poza przeznaczeniem i budową, trzeba znać ich rozmiar. Jego odczytanie może być dużym utrudnieniem, bo różne kategorie opon rolniczych mogą być zapisywane w różny sposób, na przykład: 10.50/80-18, 66 x 43.00-25, 480/70R24. To sprawia, że nie jest łatwo się w nich orientować. Dodatkowo, przy dobieraniu odpowiedniego rozmiaru trzeba zwrócić uwagę na kilka innych elementów. Oponę można na przykład zamienić na szerszą lub na węższą, trzeba jednak zachować taką samą średnicę i rzeźbę bieżnika jak w oponie oryginalnej, należy też zwrócić uwagę, czy zostanie zachowane prawidłowe wyprzedzenie napędu w maszynie. Ponieważ wybranie opony może sprawiać duże problemy, specjaliści opracowali specjalne tabele, które bardzo ułatwiają orientację w rozmiarach, a także informują o możliwych zamiennikach. Z tabel dowiemy się, na jaki rozmiar i rodzaj możemy zmienić opony standardowe w swoim ciągniku z uwzględnieniem ich przeznaczenia, np. na szersze lub węższe. Przed wymianą opon warto również upewnić się, czy sam producent dopuszcza zmianę opon, które są używane, na inny rozmiar.

Zużyte opony rolnicze trzeba oddać do atestowanych firm utylizacyjnych, prawo zabrania wywożenia ich np. na wysypisko. Opony są odpadem, który ma w składzie wiele substancji chemicznych rozkładających się bardzo powoli, m.in. polimery, dlatego, jeśli nie zostaną zutylizowane, będą zalegały w środowisku naturalnym przez około 100 lat. Drugim powodem ich utylizacji jest to, że zawierają wiele cennych surowców, które warto odzyskać. Według przepisów opony rolnicze nie są odpadami komunalnymi, dlatego nie można ich oddawać do Punktów Selektywnego Zbierania Odpadów Komunalnych (PSZOK), które przyjmują tylko opony od aut osobowych.

W Polsce największą firmą zajmującą się zbieraniem, transportem, odzyskiem i recyklingiem zużytych opon rolniczych jest Centrum Utylizacji Opon Organizacja Odzysku S.A., współpracuje ona z drugą dużą firmą − Grupą Recykl. CUO odbiera stare opony od punktów wymiany ogumienia oraz od warsztatów samochodowych i wulkanizacyjnych. Opony rolnicze mają duże gabaryty, a to powoduje trudności z transportem, dlatego najczęściej są odbierane odpłatnie, a przewóz jest zapewniany tylko przy ich dużych ilościach. Dla osób fizycznych, które chcą zutylizować kilka sztuk opon rolniczych, najlepszym wyjściem będzie pozostawienie opon sprzedawcy przy zakupie nowego kompletu, oddanie do firm przerabiających opony na granulat albo do zakładu wulkanizacyjnego. Jeśli sprzedawca nie chce przyjąć starych opon, trzeba samodzielnie poszukać atestowanego zakładu, w którym zostaną zutylizowane zgodnie z prawem i w sposób przyjazny dla środowiska naturalnego.