Opony ciężarowe, opony do ciężarówek

Spośród opon ciężarowych szczególne miejsce zajmują te, które są przeznaczone na oś napędową i mogą być stosowane tylko na niej. Ten rodzaj opon jest oznaczany literą D, a ich zadaniem jest przenoszenie bardzo wysokiej mocy ciężarówki na koła. Jeśli zostaną zamontowane na innej osi, nie tylko będą się szybciej zużywały, ale też sprawią, że pogorszą się właściwości jezdne pojazdu. Opony na oś napędową różnią się budową bieżnika od tych montowanych na innych osiach - zamiast podłużnych rowków mają klocki. Taka ich budowa sprawia, że zapewniają przyczepność w każdych warunkach, dzięki temu pozwalają na bezpieczną jazdę i sprawiają, że auto nie zużywa zbyt dużo paliwa. Jeśli na osi napędowej nie zostaną zamontowane właściwe opony, pogorszy się nie tylko komfort jazdy, ale pojawią się problemy z przenoszeniem mocy na koła, a na miękkiej i mokrej nawierzchni będą trudności z utrzymaniem trakcji. Problemy pojawią się również wtedy, jeśli opony przeznaczone na oś napędową zostaną zamontowane na innej osi. Nałożone na koła osi prowadzącej będą generowały bardzo duży hałas i będą miały wysokie opory toczenia, co mocno obniży komfort jazdy i zwiększy zużycie paliwa, ale też mogą sprawić, że auto na mokrej nawierzchni na zakręcie wpadnie w poślizg, do czego przyczyni się specyficzna budowa bieżnika tych opon. Wybierając opony na oś napędową, trzeba pamiętać, że najważniejsze jest dobranie ich do rodzaju wykonywanego przewozu, bo niektóre nie nadają się na trasy długodystansowe, tylko na regionalne, a rodzaje opon różnią się od siebie charakterystyką. Jest to szczególnie ważne, bo jeśli popełnimy błąd i zamontujemy niewłaściwe opony, będą się one przegrzewały, co przyniesie szereg negatywnych skutków.

Przepisy dotyczące stosowania opon zimowych są różne w różnych krajach. W niektórych nie ma żadnych regulacji nakazujących jazdę na oponach zimowych, tak jak jest np. w Polsce, w innych trzeba je mieć na kołach wtedy, kiedy wymagają tego warunki drogowe, a w jeszcze innych jest bezwględny obowiązek wyposażania pojazdów w opony zimowe. Wiele krajów europejskich przyjęło szczegółowe regulacje dotyczące nie tylko używania opon zimowych, ale też łańcuchów śniegowych, opon kolcowanych, a także posiadania na wyposażeniu pojazdu łopaty do odśnieżania i worka z piaskiem. Te regulacje, z dokładnym terminem ich obowiązywania, dotyczą przede wszystkim aut ciężarowych i autobusów. Norwegia należy do grupy państw, w których jazda na oponach zimowych jest obowiązkowa, wymagają tego przepisy drogowe. W tym kraju pojazdy o dopuszczalnej masie całkowitej powyżej 3,5 tony muszą być wyposażone w opony zimowe w okresie od 15 listopada do 31 marca. Na osi napędowej i przedniej osi kierowanej ciężarówka powinna mieć opony z oznaczeniem 3PMSF, natomiast na osiach swobodnego obrotu mogą być zamontowane opony zarówno z oznaczeniem 3PMSF, jak i M+S. Są również szczegółowe wytyczne dotyczące głębokości bieżnika, w niektórych regionach Norwegii opony stosowane w sezonie zimowym nie mogą mieć bieżnika, który ma poniżej 5 mm wysokości, a w pojazdach o dmc powyżej 3,5 t w okresie, kiedy legalnie stosuje się kolce, jest obowiązek posiadania łańcuchów śniegowych - w samochodzie ciężarowym z przyczepą musi być 7 łańcuchów. Kolce są dozwolone tylko na oponach zimowych, można ich używać od 1 listopada do pierwszej niedzieli po Wielkanocy, natomiast w Nordland, Troms i Finnmark - od 16 października do 30 kwietnia. Ciężarówki i przyczepy powinny mieć opony z kolcami na tej samej osi, a w wypadku opon bliźniaczych wystarczy jedna z kolcami. Warto też wiedzieć, że w Trondheim i Oslo jest pobierana opłata za używanie opon z kolcami - bilety dzienne kosztują ok. 3,90 euro, miesięczne ok. 52 euro, roczne około 155 euro (koszty są podwojone dla pojazdów > 3,5 t dmc). Za nieprzestrzeganie przepisów grozi mandat w wysokości 97 euro.

Samochody ciężarowe, intensywnie eksploatowane i poddawane dużym obciążeniom, często wykonują zadania specjalne i przewożą ciężkie, czasami niebezpieczne ładunki. Żeby dowozić towary do celu, a jednocześnie zapewniać komfort pracy kierowcy, muszą być wyposażone w odpowiednie opony. Takie opony z definicji są mocniejsze i mają parametry, które tę intensywną eksplotację umożliwiają. Przede wszystkim muszą mieć odpowiednie indeksy nośności i prędkości, rozmiar oraz być dopasowanie do rodzaju pojazdu i przewożonego ładunku, a także do osi pojazdu. W autach ciężarowych mogą być trzy rodzaje osi - prowadząca, napędowa i wleczona - i na każdą z nich jest przeznaczony inny rodzaj opon. Zgodnie z przepisami na poszczególnych osiach zestawu, który tworzą ciągnik siodłowy i naczepa, nie wolno montować takiego samego rodzaju opon. Na przedniej osi należy zakładać opony z podłużnymi rowkami, które mają dobrą przyczepność na każdej nawierzchni oraz są odporne na aquaplaning. Natomiast na tylnej osi, która jest odpowiedzialna za przeniesienie napędu, opony zamiast rowków powinny mieć kostki. Przy wyborze ogumienia, niezależnie od tego, na jaką oś jest przeznaczone, przede wszystkim trzeba przestrzegać nośności opony. Jeśli jest ona poddawana wysokiemu naciskowi, jej indeks nośności musi wynosić co najmniej 500 kg. Taka opona musi też mieć wzmocnione boki (świadczy o tym oznaczenie C), a także zapewniać bardzo dobrą przyczepność w każdych warunkach. Na osi kierowanej (prowadzącej) montuje się opony oznaczone symbolami S lub F, które są przygotowane do zmiennej geometrii i nacisków w trakcie jazdy. Na osi napędowej (inaczej sterującej lub pędnej) powinny się znaleźć opony oznaczone literą D, których bieżnik ma kostki zamiast podłużnych rowków. Koła na osi wleczonej wyposaża się w opony naczepowe o oznaczeniu T, natomiast na osi uniwersalnej - z symbolem Z. Te ostatnie mogą być używane na każdej osi.

Producenci na wszystkich oponach umieszczają oznaczenia pozwalające odczytać ich rozmiar, ale też wiele innych bardzo ważnych informacji, dzięki którym można dobrać oponę do przeznaczenia samochodu. Standardowo rozmiar opon jest zapisywany jako ciąg liczb i liter, np. 385/55R22.5 K 160/158. Poszczególne elementy tego zapisu należy rozumieć następująco: 385 to szerokość opony w milimetrach, 55 oznacza jej wysokość wyrażoną w procentach jako stosunek do szerokości, R to budowa opony, w naszym przykładzie radialna, 22.5 oznacza szerokość felgi podaną w calach, K to indeks prędkości, a 160/158 - indeks nośności (160 - oznacza dopuszczalne obciążenie na jedno koło, kiedy używa się dwóch kół na osi, 158 - kiedy używa się kół bliźniaczych). Ale to jeden z rodzajów opisu opony ciężarowej. Na oponach znajdziemy również wiele innych oznaczeń: 

FRT (Free Rolling Tire) - oponę można zamontować na osi napędowej ciężarówki i na przednich osiach kierowanych, można ją zamontować na osi przyczepy i naczepy oraz na dodatkowych osiach pojazdu; taka opona ma najczęściej wyższy indeks nośności

C - opona ma utwardzone boki

DOT - data produkcji opony, informują o niej cztery ostatnie cyfry, oznaczające tydzień i rok produkcji

strzałka wyznaczająca kierunek toczenia się w wypadku opon kierunkowych

M+S - nie jest to oznaczenie opon zimowych, ten symbol informuje, że opona poradzi sobie w trudniejszych warunkach na błocie i śniegu lepiej niż opona standardowa

3PMSF - oznaczenie opon zimowych, które nie tracą swoich parametrów w ujemnych temperaturach i przeszły surowe testy w zimowych warunkach

TWI (Tread Wear Indicator) - wskaźnik zużycia bieżnika

TL/TT - opona bezdętkowa/dętkowa

S lub F - opona przeznaczona do montażu na osi kierowanej

D - opona przeznaczona do montażu na osi napędowej

T - opona przeznaczona do montażu na osi naczepy

Bieżnik nowej opony ciężarowej ma wysokość od 8 do 10 milimetrów. Zużywa się on w trakcie eksploatacji, ale żeby opony mogły legalnie poruszać się po drogach, jego wysokość nie może spaść poniżej 1,6 mm. Takiej jego minimalnej wysokości wymagają przepisy drogowe zarówno w Polsce, jak i w wielu innych krajach. Jeśli jest niższy, opona nie nadaje się już do użytku. Jednak eksperci zalecają wymianę opon dużo wcześniej, jeszcze zanim bieżnik zetrze się do tej krytycznej wysokości - oponę letnią radzą wymienić, kiedy bieżnik ma 3 mm głębokości, a zimową, kiedy ma 4-5 mm. Z badań wynika, że właśnie do tych wartości opony zapewniają bezpieczną jazdę, poniżej nich następuje gwałtowne pogorszenie właściwości trakcyjnych. Opony nie są zdolne odprowadzać wody, są podatne na aquaplaning i łatwo wpadają w poślizg, wydłuża się droga hamowania, bardzo obniża przyczepność zwłaszcza w trudnych warunkach na mokrej i zaśnieżonej nawierzchni, co może doprowadzić do utraty kontroli nad pojazdem. Natomiast, co też potwierdzają badania, opona z bieżnikiem o wysokości 1,6 mm na mokrej nawierzchni zapewnia tylko 40% przyczepności w stosunku do nowej opony. Wysokość bieżnika można mierzyć samodzielnie, np. za pomocą miernika cyfrowego, ale najlepiej kontrolować ją za pomocą wskaźnika TWI (Tread Wear Indicator), bo rzadko się zdarza, żeby opona go nie miała. Jeśli ktoś jednak lekceważy bezpieczeństwo swoje oraz innych i jeździ na zużytych oponach, w razie kontroli policyjnej powinien się liczyć nie tylko z wysokim mandatem, ale też z zakazem dalszej jazdy. Niestety, opony ze zdartym bieżnikiem kwalifikują się do wymiany, nawet jeśli są stosunkowo nowe i w ogólnym dobrym stanie.

Żywotność opon to maksymalny okres ich eksploatacji przy zachowaniu optymalnych parametrów oraz zapewnieniu odpowiednich osiągów i bezpiecznej jazdy. W wypadku opon premium jest ona określana na ponad 220 tys. km, dla opon z niższych segmentów - na 120-150 tys. km. Jednak rzeczywisty przebieg opony może odbiegać od tych danych, ponieważ jest zależny od wielu czynników. Najważniejszym z nich jest dobranie do samochodu opon we właściwym rozmiarze i dopasowanie ich rodzaju do wykonywanych przewozów. Dla żywotności opon znaczenie ma też stan techniczny samego pojazdu, bo na ich przedwczesne zużywanie się wpływa nieprawidłowa geometria układu kierowniczego i zawieszenia oraz zły stan hamulców i amortyzatorów. Inną sprawą jest miejsce montażu, bo i to jest ważne - na osi napędowej są one poddawane większemu obciążeniu i tam zużywają się szybciej. Żeby bieżnik ścierał się równomiernie, co jakiś czas trzeba przekładać opony między osiami, bo to znacznie wydłuży okres ich eksploatacji. Żywotność opon z pewnością znacznie się skróci, jeśli będą intensywnie użytkowane na mocno zniszczonej nawierzchni w bardzo agresywny sposób. Dynamiczny styl jazdy kierowcy, czyli szybka jazda, gwałtowne ruszanie, hamowanie i przyspieszanie, wpływa na szybsze zużywanie się gumy. Ważne jest również dbanie o właściwe ciśnienie w oponach, bo i zbyt wysokie, i zbyt niskie powoduje nadmiernie szybkie i nierównomierne zużywanie się opon. Trzeba przy tym pamiętać, że ciśnienie musi być zarówno dostosowane do obciążenia, jak i być zgodne z zaleceniami danego producenta. Z badań wynika, że niższe o 30% niż to, jakie zaleca producent, może skrócić żywotność opony nawet o jedną trzecią. Właściwe ciśnienie ma szczególne znaczenie wtedy, kiedy auto służy do przewozu ciężkich towarów, bo opony podlegają wysokiemu obciążeniu, dlatego warto pamiętać, że ładunek powinien być rozłożony równomiernie. Wydłużanie przebiegu opon opłaca się z kilku powodów. Pierwszym, najbardziej odczuwalnym w portfelu, jest czynnik ekonomiczny, bo im rzadziej wymieniamy opony, tym więcej oszczędzamy. W ostatnim czasie coraz bardziej zyskuje na znaczeniu również czynnik ekologiczny.

Żeby odpowiedzieć na to pytanie, trzeba krótko opisać rodzaje ciężarówek, bo to bardzo duża grupa aut, w której znajdują się pojazdy do najróżniejszych zastosowań. W zależności od przyjętego kryterium można je podzielić na ciężarówki do transportu długodystansowego (krajowego i międzynarodowego), regionalnego, kombinowanego, miejskiego, lokalnego, górskiego. Samochody ciężarowe przewożą również ładunki niebezpieczne, służą jako pojazdy komunalne, tworzą zestawy drogowe z naczepami, ciągną przyczepy, a to sprawia, że każde z tych zastosowań wymaga innej budowy. Za podstawowy podział aut ciężarowych można uznać ciągnik siodłowy i zwykłą ciężarówkę. Przeznaczeniem ciągnika jest ciągnięcie naczepy, z którą tworzy on zestaw drogowy (dmc takiego zestawu może wynosić do 40 ton). Zwykła ciężarówka ma przestrzeń ładunkową, ale może też ciągnąć przyczepę, która razem z nią też tworzy zestaw drogowy. W tym drugim przypadku dmc zależy od liczby osi ciężarówki - jeśli ma dwie, dmc nie może przekroczyć 16 ton, jeśli trzy - 24 ton, a jeśli cztery - 32 ton. Natomiast producenci dzielą ciężarówki na te przeznaczone do transportu dalekobieżnego oraz na pojazdy stosowane w transporcie dystrybucyjnym. W tej pierwszej grupie znajdują się ciągniki ciągnące naczepy, zwykłe ciężarówki bez przyczepy i z przyczepą. W Europie typowy zestaw składający się z ciągnika siodłowego i naczepy ma 12 kół (ciągnik jest wyposażony w dwie osie, na tylnej są podwójne koła - razem 6 kół, naczepa ma trzy osie z pojedynczymi kołami - razem 6 kół). Większe zestawy jeżdżą po drogach w Stanach Zjednoczonych, tam typowy zestaw liczy 18 kół - ciągnik siodłowy ma 3 osie, na dwóch tylnych są podwójne koła, co razem daje 10 kół, a naczepa ma dwie osie z podwójnymi kołami, czyli w sumie 8 kół. Spotyka się jednak jeszcze większe zestawy w transporcie dalekobieżnym, gdzie wykorzystuje się także tzw. pociągi drogowe. W Europie składają się one z ciągnika siodłowego, naczepy i przyczepy, ale zdarzają się też zestawy, w skład których wchodzą ciągnik siodłowy, naczepa i 3 przyczepy. Zestawy składające się z większej liczby elementów przewożą towary na bardzo duże odległości i tylko poza miastami, m.in. w Australii, USA czy Kanadzie.

Ciężarówki najczęściej wyposaża się w opony całoroczne, co jest racjonalnym działaniem w naszej strefie klimatycznej, gdzie zimy są dość łagodne, a opady śniegu rzadkie i niewielkie. Używanie jednego kompletu opon ma również uzasadnienie ekonomiczne, bo pozwala zaoszczędzić na kosztach zakupu, wymiany i przechowywania opon. Wciąż są jednak kraje, w których przepisy nakazują stosowanie opon zimowych. Ale nawet jeśli takiego obowiązku w danym państwie nie ma, a trasy ciężarówek przebiegają na przykład przez tereny górzyste, zdrowy rozsądek nakazuje wyposażyć pojazd w opony zimowe. Na ogumieniu wykorzystywanym zimą można się spotkać z dwoma rodzajami oznaczeń - M+S (Mud and Snow, czyli błoto i śnieg) oraz 3PMSF (3 Peaks Mountain Snow Flake - symbol płatka śniegu na tle trzech górskich szczytów). Pierwsze oznaczenie nie świadczy o tym, że opona ma wszystkie właściwości opony zimowej, czego potwierdzeniem może być fakt, że symbol M+S można znaleźć na oponach całorocznych. Świadczy natomiast o tym, że opona lepiej niż standardowa radzi sobie w trudnych warunkach, na błocie i lekko zaśnieżonej nawierzchni. Jej lepsze właściwości trakcyjne wynikają z tego, że jest wykonana z bardziej miękkiej mieszanki gumowej i ma bieżnik z większą liczbą nacięć. Jednak trzeba pamiętać, że opony M+S nie podlegają ujednoliconym testom i normom, na podstawie których można byłoby wyciągnąć ogólne wnioski, co do ich zachowania w określonych warunkach, dlatego nie można ich traktować jak opon zimowych. Opona zimowa jest opatrzona symbolem alpejskim 3PMSF. To oznaczenie jest potwierdzeniem, że została przetestowana w surowych zimowych warunkach i spełnia wszystkie wymagania stawiane tego typu oponom. Zimówki umożliwiają bezpieczną jazdę w najtrudniejszych warunkach, na nawierzchni pokrytej śniegiem i lodem, zapewniają bezproblemowe ruszanie, jazdę w zakrętach oraz hamowanie i nie tracią swoich parametrów w ujemnych temperaturach. Bieżnik opony zimowej ma większą liczbę nacięć i lamel, co zapewnia jej lepszą przyczepność w warunkach zimowych, głębsze rowki wzdłużne, które lepiej odprowadzają wodę, oraz bardziej elastyczną mieszankę gumową z dodatkiem krzemionki dopasowującą się do różnych rodzajów nawierzchni.

Wskaźnik TWI (Tread Wear Indicator) pokazuje graniczną wysokość bieżnika, do której można eksploatować oponę ciężarową. Wynosi ona 1,6 mm i jeśli bieżnik zużyje się do tej wartości, oponę należy wymienić niezależnie od jej przebiegu, okresu eksploatacji i roku produkcji. Na oponach ciężarowych wskaźnik TWI jest umieszczany w kilku miejscach, co ułatwia ich kontrolę - łatwiej wtedy zauważyć, że głębokość bieżnika zbliża się do TWI, a to oznacza, że trzeba się przygotować do wymiany ogumienia. Jazdy na oponach ze zbyt niskim bieżnikiem nie dopuszczają przepisy obowiązujące w Polsce i wielu innych krajach, w razie kontroli drogowej grozi za to mandat lub zakaz dalszej jazdy. Zużyte opony nie zapewniają też takiego poziomu bezpieczeństwa jak opony o optymalnym bieżniku. Eksperci twierdzą nawet, że jazda na oponach z bieżnikiem o wysokości 1,6 mm jest niebezpieczna i zalecają ich wymianę już kiedy ma on wysokość 3 mm (letnie) i 4-5 mm (zimowe), ponieważ poniżej tych wartości dochodzi do gwałtownego pogorszenia właściwości trakcyjnych opon. Wydłuża się droga hamowania, znacznie pogarsza przyczepność na mokrej nawierzchni, a opona jest podatna na aquaplaning, ponieważ spada jej zdolność do odprowadzania wody i pojazd łatwiej wpada w poślizg. Niektórzy producenci, np. Continental, umieszczają na swoich oponach dodatkowe wskaźniki TWI, które informują, kiedy bieżnik osiąga właśnie te graniczne dla bezpieczeństwa jazdy wartości 3 i 4 milimetrów. Trzeba pamiętać, że dopuszczalna obecnie przez przepisy wysokość bieżnika została ustalona w latach 90. ubiegłego wieku, a badania dotyczące bezpieczeństwa jazdy potwierdzają, że jest to wartość zbyt niska.